Atopik Dermatit Neden Olur? Tetikleyiciler Nelerdir?

Atopik dermatitin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, cilt bariyer bozukluğu, bağışıklık sistemi aktivasyonu ve çevresel tetikleyiciler birlikte rol oynar. Bazı hastalarda cilt bariyerini etkileyen, filaggrin adlı proteinle ilişkili genetik yatkınlıklar bulunabilir.

Bağışıklık yanıtında ise “Th2” denilen yanıt ve bunu yöneten IL-4, IL-13 gibi haberci moleküller öne çıkar. Bu, hasta açısından da anlamlı bir ayrıntıdır: İleri tedavide kullanılan biyolojik ajanların tam da bu moleküler basamakları hedeflemesi, neden bu ilaçların gündeme geldiğini açıklar.

Sık karşılaşılan tetikleyiciler arasında cilt kuruluğu, sık ve sıcak duş, sert sabunlar ve deterjanlar ve parfümlü ürünler; terleme, yünlü veya tahriş edici kıyafetler, soğuk ve kuru hava, stres, enfeksiyonlar ve mesleki irritanlar yer alır.

Bazı hastalarda ev tozu akarı, polen, hayvan epiteli ya da besinlerle ilişkili alevlenmeler de görülebilir. Yetişkinlerde bu tabloya sigara dumanı, işyerinde kimyasallara maruziyet (örneğin kuaförlük, temizlik, inşaat işleri) ve fazla kilo eklendiğinde, hastalığın şiddeti ve alevlenme sıklığı artabilir.

Önemli: “Atopik dermatit varsa mutlaka bir besin alerjisi vardır” düşüncesi doğru değildir. Gereksiz diyetler yaşam kalitesini düşürebilir, özellikle çocuklarda beslenmeyi bozabilir, hatta yeni bir besin alerjisi gelişimine zemin hazırlayabilir.

AAAAI/ACAAI 2023 kılavuzu da atopik dermatitte gereksiz eliminasyon (çıkarma) diyetlerinden kaçınmayı ve tedavinin hasta tercihleri, hastalık şiddeti ve eşlik eden durumlara göre planlanmasını önerir.

Alerji testi; hastanın öyküsü belirli bir besin, temas maddesi veya solunum alerjeniyle ilişki düşündürüyorsa gündeme alınabilir.

Atopik Dermatit Tanısı Nasıl Konur?

Tanı çoğu zaman klinik değerlendirmeyle konur. Döküntünün görünümü, yerleşim bölgeleri, kaşıntının şiddeti, hastalığın süresi ve tekrarlama eğilimi; ailede atopik hastalık öyküsü; astım, alerjik rinit veya besin alerjisinin eşlik edip etmediğine bakılır. Ek olarak kullanılan kremler ve kozmetikler ile mesleki temaslar ve enfeksiyon bulguları birlikte değerlendirilir.

Bu aşamada kontakt dermatit, sedef hastalığı, mantar enfeksiyonu, uyuz ve diğer deri hastalıklarıyla ayırıcı tanı önemlidir. Yetişkinde özellikle iki tablo dikkatle ayrılır: belirli maddelere alerji sonucu gelişen alerjik kontakt dermatit (örneğin nikel, parfüm veya bazı koruyucu maddeler) ve tahriş edici maddelerin doğrudan etkisiyle çıkan irritan kontakt dermatit.

Bu tablolar atopik dermatit zeminine eklenebilir veya onunla karışabilir. Önce benzer tabloya yol açabilecek nedenleri eler, sonra tabloyu atopik dermatit açısından değerlendiririz.

Alerji ve göğüs hastalıkları çerçevesinde değerlendirdiğimiz bir hastada süreç çoğu zaman deri testinin ötesine geçer. Öykü solunum yolu yakınmalarını düşündürüyorsa, tabloyu bütün olarak görmek için solunum fonksiyon testi ve gerektiğinde alerjik eğilimi gösteren bazı kan tahlilleri de gündeme gelebilir.

Atopik Dermatit Tedavisi Nasıl Planlanır?

Atopik dermatit kronik bir hastalıktır ve “tümüyle iyileştiren” bir tedavi yoktur. Amacımız hastalığı kontrol altına almak, alevlenmeleri azaltmak ve hastalarımızın yaşam kalitesini korumaktır. Tedavi kişiye göre kurgulanır.

Cilt bariyerini güçlendirme: Tedavinin temeli düzenli nemlendirmedir. Nemlendirici yalnızca kuruluk varken değil, cilt sakinken de düzenli kullanılmalıdır. Parfümsüz, tahriş etmeyen ve cilde uygun ürünler önceliklendirilmelidir. Banyodan sonraki ilk dakikalarda cilde nemlendirici uygulamak su kaybını azaltmaya yardımcı olabilir. Nemlendiricinin alerjen ya da tahriş edici kimyasal içermemesine dikkat edilmelidir.

Alevlenme tedavisi: Kızarıklık, kaşıntı ve kabarma arttığında hekim tarafından topikal kortikosteroidler (kortizonlu kremler) veya kortizonsuz antiinflamatuvar kremler planlanabilir. Kortizonlu kremler doğru dozda, egzamanın olduğu doğru bölgeye ve doğru süreyle kullanıldığında tedavinin önemli bir parçasına dönüşebilir.

Önemli: Kontrolsüz, uzun süreli veya yanlış kullanımda deri incelmesi, renk açılması ve damar genişlemeleri gibi yerel etkiler ortaya çıkabilir. Bu nedenle hekimlerin belirlediği tedavi planına uyum sağlanmalıdır. Özellikle yüz gibi hassas bölgelerde mümkün olan en zayıf etkili ürün tercih edilir.

Kortizonsuz seçenekler: Topikal kalsinörin inhibitörleri (TCI’ler), özellikle yüz ve kıvrım bölgeleri gibi hassas alanlarda ve uzun dönem kontrol için seçilmiş hastalarda değerlendirilebilir. En sık görülen yan etkileri uygulama yerinde geçici yanma–batma hissidir. Bağışıklık sistemi baskılanmış ya da özel risk durumu olan kişilerde ayrıca hekim değerlendirmesi gerekir.

Topikal tedaviler atopik dermatit yönetiminin omurgasını oluşturur ve hastalığın şiddetine, tutulan bölgeye göre seçilir.

Proaktif (idame) yaklaşım: Sık tekrarlayan bölgelerde, alevlenmeyi beklemek yerine haftada birkaç gün düzenli uygulanan koruyucu tedavi, atakların sıklığını azaltmaya yardımcı olabilir. Bu yaklaşım da hekiminizle birlikte planlanır.

Enfeksiyon ve bakım: Sarı kabuklanma, akıntı, kötüleşen ağrı veya hızla yayılan kızarıklık enfeksiyonu düşündürebilir. Böyle durumlarda nemlendirici tek başına yeterli olmayabilir; uygun tedavi için hekime başvurmak gerekir.

İleri tedaviler: Orta–ağır atopik dermatitte standart topikal tedavilerle kontrol sağlanamıyorsa fototerapi (ışık tedavisi), biyolojik tedaviler veya hedefe yönelik sistemik ilaçlar (JAK inhibitörleri) gündeme gelebilir. Biyolojik ajanlarda zaman zaman göz yüzeyini etkileyen konjonktivit (göz iltihabı) görülebilirken, ağızdan alınan JAK inhibitörlerinde pıhtı oluşumu ve enfeksiyon riski nedeniyle başlangıçta ve tedavi boyunca düzenli kan tahlili takibi gerekir. Bu yüzden seçim, riskler ve hastanın özellikleri tartılarak yapılır.

Kontrolsüz atopik dermatitte hastalar için zaman zaman tablonun bastırılması için ağızdan ya da iğne yoluyla sistemik kortizona başvurulabilir. Fakat kısa süreli kullanım dışında, bu yaklaşım önerilmez. Tekrarlayan veya uzun süreli sistemik kortizon kullanımı kemik erimesi ve şeker dengesinde bozulma gibi yükler getirir. Asıl hedef, alevlenmeleri bu yola gerek kalmadan, sürdürülebilir bir planla kontrol altında tutmaktır.

Ne Zaman Uzmana Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlar dermatoloji, alerji ve klinik immünoloji ya da eşlik eden yakınmalara göre göğüs hastalıkları değerlendirmesini gerekli kılabilir:

• Kaşıntı uyku düzenini bozuyorsa veya egzama sık tekrarlıyor ya da yayılıyorsa
• Nemlendirici ve uygun bakıma rağmen tablo düzelmiyorsa
• Yüz, göz çevresi, el veya genital bölgede tutulum varsa
• Sarı kabuklanma, akıntı, ağrı gibi enfeksiyon bulguları varsa
• Kortizonlu kremlere sık ya da kontrolsüz biçimde ihtiyaç duyuluyorsa
• Besin alerjisi şüphesiyle çok sayıda gıda diyetten çıkarıldıysa
• Astım, alerjik rinit veya tekrarlayan alerjik şikâyetler eşlik ediyorsa ya da cilt yakınmalarına kronik öksürük, hırıltı veya nefes darlığı eşlik ediyorsa
• Orta–ağır hastalık nedeniyle ileri tedavi seçenekleri merak ediliyorsa

Bursa’da Atopik Dermatit (Egzama) Değerlendirmesi

Bursa’da atopik dermatit şikâyetiyle değerlendirilen erişkin hastalarda yaklaşım; döküntünün görünümü, kaşıntının şiddeti, uyku üzerindeki etkisi, mesleki ve çevresel temaslar, kullanılan ürünler, eşlik eden astım veya alerjik rinit gibi hastalıklar ve önceki tedavi yanıtlarına göre şekillenir.

Bursa’da erişkin alerjik hastalıklar, atopik dermatit yakınmaları ve solunum yolu şikâyetleriyle başvuran hastaları değerlendiren Göğüs Hastalıkları ve Yetişkin Alerji Uzmanı Dr. Özge Aslantekin Eken; ciltteki bulguları kaşıntının şiddeti, uykuyu ne kadar etkilediği, mesleki temaslar, kullanılan ürünler, astım ve alerjik rinit öyküsüyle birlikte ele alır. Atopik dermatit şikâyetleriniz için Bursa’da uzman görüşü almak isterseniz randevu oluşturabilirsiniz.

Kaynaklar

Wollenberg A, Kinberger M, Arents B, ve ark. European Guideline (EuroGuiDerm) on atopic eczema: Living update. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2025;39(9):1537–1566.

AAAAI/ACAAI Joint Task Force on Practice Parameters. Atopic dermatitis (eczema) guidelines: 2023 AAAAI/ACAAI Joint Task Force GRADE- and Institute of Medicine–based recommendations. Ann Allergy Asthma Immunol. 2023.

Türkiye Ulusal Alerji ve Klinik İmmünoloji Derneği. Atopik Dermatit (Egzama). Erişim: www.aid.org.tr

Global Initiative for Asthma (GINA). Global Strategy for Asthma Management and Prevention. 2026. Erişim: www.ginasthma.org